Khởi nghiệp nông nghiệp

Hệ sinh thái khởi nghiệp nông nghiệp: sự khác biệt Việt Nam và Israel (Phần II)

By

Tiếp nối với bài viết trước, bài viết này mình sẽ đi sâu vào tổng quan về hệ sinh thái khởi nghiệp nông nghiệp ở Việt Nam, cũng như nhận định về sự khác biệt và con đường nông nghiệp Việt Nam dưới góc nhìn cá nhân.

Tổng quan chung về hệ sinh thái khởi nghiệp tại Việt Nam

Năm 2015 là năm tiền đề những bước đi đầu tiên về mặt thể chế của chính phủ với lĩnh vực khởi nghiệp sáng tạo. Sang năm 2016 được chọn là năm quốc gia khởi nghiệp, và từ đó là hàng loạt những đề án và chính sách ra đời. Nhờ sự hỗ trợ của chính sách nhằm thúc đẩy và hỗ trợ các startup thông qua các bộ phận và đơn vị chuyên trách mà hệ sinh thái khởi nghiệp của Việt Nam mới dần được định hình rõ ràng, chúng ta có thể thấy thông qua hình 1. Theo báo cáo của Quỹ đầu tư ESP Capital và Cento Ventures, trong năm 2019, hệ sinh thái khởi nghiệp của Việt Nam vươn lên đứng thứ ba trong số sáu quốc gia lớn nhất ASEAN, chỉ sau Indonesia và Singapore. Lượng vốn đầu tư mạo hiểm của Việt Nam chiếm 17% tổng vốn đầu tư trong khu vực, tăng từ mức 5% cho cả năm 2018, đứng thứ ba sau Indonesia (48%) và Singapore (25%) 2. Bên cạnh nguồn vốn từ chính cá nhân khởi nghiệp sáng tạo, nguồn vốn cho khởi nghiệp sáng tạo bao gồm nhiều loại hình: quỹ đầu tư; nhà đầu tư thiên thần; nguồn vốn từ các tập đoàn, doanh nghiệp lớn; nguồn ưu đãi tín dụng, vốn vay từ các ngân hàng, quỹ tài chính (Quỹ đầu tư tư nhân và quỹ đầu tư trong tập đoàn, doanh nghiệp lớn, Quỹ nhà nước, Mạng lưới nhà đầu tư cá nhân, Sàn giao dịch gọi vốn cộng đồng, cho vay ngang hàng;…)3.

Hình 1. Các thành phần của hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo Việt Nam 7

Những công ty khởi nghiệp ở Việt Nam hiện đang tập trung chủ yếu vào mảng thương mại điện tử, theo sau là công nghệ thực phẩm và công nghệ tài chính.

Khởi nghiệp trong nông nghiệp

Những phác họa đầu tiên

Bức tranh toàn ngành rất rộng lớn bao hàm từ trồng trọt, chăn nuôi đến thủy hải sản, sẽ là rất ảo tưởng nếu muốn tổng kết lại hết tất cả những khía cạnh trong lĩnh vực nông nghiệp cùng với những sự biến đổi không ngừng của nó ở thời điểm hiện tại. Nhưng nếu nói riêng về vấn đề khởi nghiệp trong nông nghiệp thì đầu tiên mình sẽ nhấn mạnh tới những sự tác động của chính sách trong việc tạo lập hệ sinh thái nông nghiệp công nghệ cao ở Việt Nam, bởi trong môi trường này, các cơ chế chính sách sẽ là kim chỉ nam cho mọi hoạt động, và công nghệ cao là chiếc tàu cao tốc để nền nông nghiệp Việt Nam bắt kịp với các quốc gia phát triển trên thế giới. Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03 tháng 6 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”, Quyết định số 100/QĐ-TTg “ Đề án triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc” là những sự chú ý đầu tiên của chính phủ đối với nông nghiệp công nghệ cao và đặc biệt trọng tâm là quá trình chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ số vào sản xuất nông nghiệp.

Vai trò đặc biệt của nông nghiệp trong nền kinh tế

Mình cũng đã khá nhiều lần tự hỏi bản chất cốt lõi của các chính sách của nhà nước nhằm thúc đẩy đầu tư vào nông nghiệp, vì suy cho cùng, nông nghiệp là ngành sinh lợi ít nhất (tỉ suất thấp, thời gian lâu) trong khi những rủi ro về thời tiết, biến động giá cả thị trường nông sản lại lớn. Sau nhiều quá trình tìm kiếm, mình cũng đã tìm được một câu trả lời tương đối thỏa mãn. Để có thể đưa ra lời giải thích một cách rõ ràng này, cần nhìn nhận cụ thể vai trò của ngành nông nghiệp trong bức tranh lớn nền kinh tế, và đặt mình vào góc nhìn của những người đưa ra chính sách.

Về vai trò “vi mô”: nông nghiệp là lĩnh vực mà phần lớn dân số có thu nhập thấp làm việc, có nghĩa là tổng nghèo đói và bất bình đẳng có thể bị thúc đẩy mạnh mẽ bởi những thay đổi về bản chất của sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là ở những quốc gia phát triển thấp về mặt tổng thể.

Về vai trò “vĩ mô”: liên quan đến vấn đề giải phóng lao động, thúc đẩy quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa. Với những nước nghèo, sự phát triển của các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu nông sản thể hiện một bước đi quan trọng trên con đường hướng tới một nền kinh tế hiện đại.

Hình 2: Nông dân thu hoạch chè

Cả vai trò “vi mô” và “vĩ mô” của phát triển nông nghiệp đều được thỏa mãn khi một quốc gia trải qua quá trình chuyển đổi cơ cấu thành công trong dài hạn. Nhưng trong quá trình phát triển đó, những biến động xảy ra đòi hỏi sự thích ứng của những chính sách thì các đòn bẩy cho hai mục đích này có thể khá khác biệt. Để thúc đẩy vai trò của nông nghiệp như một ngành trong tổng thể nền kinh tế, chính sách cần tập trung vào việc nâng cao giá trị gia tăng, thị trường xuất khẩu, năng suất lao động, đa dạng hóa và chuyển dịch lao động sang các ngành năng suất cao hơn. Thay vào đó, nếu chúng ta tập trung vào vai trò vi mô của ngành nông nghiệp, một ngành sử dụng dân số có thu nhập thấp thì có thể xuất hiện một loạt các mục tiêu khác, đặc biệt là trong ngắn hạn. Cụ thể, chúng ta có thể thấy việc canh tác quy mô nhỏ theo từng nông hộ là điều tất yếu, do đó, những can thiệp nhằm gia tăng lợi nhuận cho sản phẩm của người nông dân hay hỗ trợ về mặt rủi ro sản xuất cho các nông hộ sẽ tạo ra những thay đổi đáng kể, ngay cả khi không có bất kì sự chuyển đổi nào ở cấp vĩ mô. Khi tập trung vào khía cạnh vì người nghèo của nông nghiệp, trọng tâm chính sách sẽ hướng tới tín dụng vi mô và bảo hiểm vi mô, cũng như các biện pháp can thiệp nhằm mục tiêu mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính cho các nhóm yếu thế. Có thể nói ngắn gọn lại, các chính sách vĩ mô liên quan đến việc “đẩy mạnh” và “chuyển dịch” ra khỏi nông nghiệp trong khi các chính sách ở cấp vi mô giúp nông dân “bám trụ” với tư cách là nông hộ nhỏ 6.

Những hướng đi

Về nông nghiệp, trên quan điểm cá nhân mình sẽ chia ra thành 4 thành phần: các doanh nghiệp lớn đã và đang hoạt động trên lĩnh vực nông nghiệp (có trong tay những nguồn lực về tài chính, con người, có kinh nghiệm và dữ liệu về nông nghiệp), các doanh nghiệp lớn trái ngành nhưng đang hay sẽ đầu tư vào nông nghiệp, các hợp tác xã và hộ nông dân nhỏ lẻ, những công ty khởi nghiệp về nông nghiệp.

Sau một thời gian Chính phủ chuyển hướng sang việc cải thiện cơ chế, chính sách để thu hút nguồn lực tư nhân đầu tư vào nông nghiệp thì cũng đã gặt hái được nhiều thành tựu đáng kể với việc các công ty lớn cũng tăng nguồn đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp, các công ty nhỏ và các công ty khởi nghiệp nông nghiệp cũng có được những chỗ đứng nhất định và đang thu hút được dòng tiền đổ vào.

AgTech: khái niệm chung hay là một sự định hướng?

Có lẽ xu hướng chung của thời đại chính là câu trả lời rõ ràng nhất cho câu hỏi này. Sự thay đổi nhanh chóng và toàn diện của công nghệ sinh học, công nghệ thông tin và công nghệ vật liệu, chế tạo đã đan xen vào nhau tạo nên thứ mà mọi người hay nhắc đến là cuộc cách mạng 4.0. Nhắc lại một chút về khái niệm AgTech theo định nghĩa của Trendlines, AgTech hay “Công nghệ nông nghiệp” bao gồm các cải tiến về công nghệ và sự thay đổi cách thực phẩm và các sản phẩm nông nghiệp khác được trồng, thu hoạch, đóng gói, lưu trữ, vận chuyển, chế biến và tiêu thụ, làm cho quy trình từ nông trại đến bàn ăn trở nên bền vững, hiệu quả và an toàn hơn 5.

Hình 3. Ví dụ về các lĩnh vực AgTech được quan tâm bởi Trendlines 5

Với những ví dụ cụ thể như áp dụng công nghệ di truyền cho lai tạo và chọn giống cây trồng, vật nuôi hay công nghệ nano cho phân bón lá thì rõ ràng vẫn tạo nên những nền tảng cơ bản cho ngành nông nghiệp, tuy nhiên, những năm gần đây thì chính công nghệ thông tin áp dụng trong nông nghiệp mới là hướng đi nhận được nhiều sự quan tâm lớn của xã hội. Với mỗi ngách trong ngành nông nghiệp đều có nhiều những bài toán cần tìm lời giải phù hợp, ví dụ như Hachi đem đến giải pháp về thủy canh, trang trại công nghệ cao với tưới nhỏ giọt và hệ thống cảm biến, Mimosa Tech với giải pháp nông nghiệp chính xác,….4 Khi các công ty lớn với lợi thế về vốn và kinh nghiệm triển khai những hoạt động “khởi nghiệp trong nội bộ công ty”, thì những doanh nghiệp nhỏ, những công ty khởi nghiệp cũng sẽ vẫn có những chỗ đứng nhất định nhờ vào sự hỗ trợ của hệ sinh thái khởi nghiệp đang dần được hình thành tại Việt Nam.

Những sự khác biệt và con đường bứt phá

Israel cũng giống như nhiều quốc gia có nền nông nghiệp phát triển khác đã chứa đựng trong nội tại của ngành những sức mạnh về tri thức, kinh nghiệm, nền tảng kĩ thuật, máy móc, hay gói gọn lại là một nền tảng toàn diện đa ngành cho nông nghiệp. Với Israel, đất nước này còn nổi bật với hệ thống tưới nhỏ giọt cũng như những công nghệ hỗ trợ, xử lý dữ liệu (data-enabled technology) và vạn vật kết nối (IoTs). Ở mỗi khía cạnh của lĩnh vực nông nghiệp Israel đều đã có những công ty lớn của riêng mình, ví dụ như: Netafim cho các thiết bị của hệ thống tưới nhỏ giọt, Aquaculture Production Technology cho thiết kế, vận hành hệ thống nuôi trồng thủy hải sản, Bio-Bee Biological Systems cung cấp ong thụ phấn, côn trùng, thiên địch có ích trong nông nghiệp, Haifa Group cho phân bón và chất hóa học hay Hazera Quality Seeds cho hạt giống, kĩ thuật canh tác và dịch vụ …1 Cơ chế chính sách và các thành phần hệ sinh thái khởi nghiệp nông nghiệp ở Israel đã được định hình rõ ràng với kinh nghiệm qua nhiều năm. Do đó, hiện thời, khởi nghiệp trong AgTech là hướng đi của các startup Israel.

Ở Việt Nam, vấn đề khởi nghiệp nông nghiệp lại là một câu chuyện khác. Đầu tiên có lẽ phải kể đến vấn đề tái cơ cấu, vấn đề chuyển đổi theo hướng công nghệ hóa hay đẩy mạnh đầu tư của các công ty nông nghiệp ở Việt Nam, ví dụ như Tập đoàn Lộc Trời cũng đã đẩy mạnh số hóa và tái cơ cấu quản trị nội bộ công ty, Tập đoàn Hùng Nhơn thì cộng tác với tập đoàn De Heus và áp dụng các công nghệ nhập khẩu, Phúc Sinh cũng đầu tư app riêng cho mình, …. Các tập đoàn của Việt Nam đứng trước những cơ hội và thách thức của đại dịch cũng như sự mở cửa của nền kinh tế thông qua các hiệp định thương mại tự do đã phải tích cực chuyển mình. Đối với các hợp tác xã, các nông hộ nhỏ, sự thay đổi trong phương thức canh tác là điều mà theo quan điểm cá nhân mình là vấn đề đã và đang được chú tâm, nhưng cần thực sự quyết liệt hơn nữa. Còn giờ quay trở lại vấn đề chính của bài viết là về các công ty khởi nghiệp. Với một nền nông nghiệp còn rất nhiều những vấn đề thì rõ ràng đây là cơ hội để các công ty khởi nghiệp có đất dụng võ, tự nhận là một nhà nghiên cứu độc lập, mình cũng đã và đang theo dõi những nhịp đập của hệ sinh thái khởi nghiệp nông nghiệp ở Việt Nam với nhiều hứng thú và hy vọng. Các startup có thể lấy đối tượng hợp tác là các công ty nông nghiệp lớn, hay thị trường là hàng triệu hộ sản xuất nông nghiệp nhỏ. Định hướng nhà nước thì mình thấy cũng đã rõ ràng, với lợi thế về công nghệ thông tin, độ phủ sóng của Internet tốc độ cao, băng thông rộng và các thiết bị thông minh, kết hợp với sức trẻ của đất nước 90 triệu dân thì mũi khoan đầu tiên được định hướng là nhắm vào mảng công nghệ số nông nghiệp với những khái niệm đã trở nên khá quen thuộc trên báo đài Việt Nam như: vạn vật kết nối, dữ liệu lớn, máy học, … Ngoài ra, với độ mở dần của cơ chế chính sách thì các cơ hội liên quan đến các khía cạnh khác như phân bón, tưới tiêu, giống, những hệ thống canh tác mới, … sẽ vẫn được tấm đệm của hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam nâng đỡ và ươm mầm phát triển.

Nguồn tham khảo:

  1. https://www.science.co.il/agriculture/Companies.php
  2. http://startup.gov.vn/Pages/chi-tiet-tin-tuc.aspx?l=Tintucsukien&ItemID=260
  3. http://startup.gov.vn/Pages/chi-tiet-tin-tuc.aspx?l=Tintucsukien&ItemID=261
  4. http://startup.gov.vn/Pages/chi-tiet-tin-tuc.aspx?l=Tintucsukien&ItemID=262
  5. https://www.startupnationcentral.org/sector/agritech/
  6. McIntosh, C., & Mansini, C. S. (2018). The use of financial technology in the agriculture sector
  7. Nguyen, Q. C., Tran, T. H., & Kwon, H. (2020). Development of Startup Ecosystem in Vietnam in the context of the Fourth Industrial Revolution. International journal of advanced smart convergence9(2), 76-83.

 

You may also like

Hot News